Bebek’te Denize Sıfır Bir Cumba
Bebek sırtlarında, eski bir yoldan denize doğru inerken birden karşınıza çıkan ahşap cumbalı köşk, İstanbul’un en çarpıcı sivil mimari örneklerinden biridir. 19. yüzyıl sonu yapımında, cephedeki çıkmalar hem Boğaz’ın akıntısını hem de karşı kıyıyı aynı anda izleyecek şekilde tasarlanmış. Mevsim sonbahar olduğunda, kestane ağaçlarının yaprakları cumba camlarına yapışıyor ve içeriden bakınca adeta bir tablo oluşturuyor.
Alt katındaki kesme taş temel ile üst katların hafifçe öne taşan ahşap karkas sistemi, hem depreme karşı esneklik hem de nemden korunma sağlamış. Bugün özel mülk olan yapı, yaz aylarında bahçesinden denize inen merdivenleriyle dikkat çekiyor. Yaklaşık 400 metrekarelik kullanım alanı, Boğaz’a 7 dakika yürüme mesafesinde.
Bu tip köşklerde en çok dikkat çeken detay, tavanlardaki kalem işi bitkisel motifler ve sedef kakmalı kapılardır. Sahipleri genellikle yapıyı restore ettirirken orijinal ahşap işçiliğini korumaya çalışıyor.
Arnavutköy’de Saklı Bahçe Köşkleri
Arnavutköy’ün dar yokuşlarında yürürken yüksek bahçe duvarlarının arkasından görünen kırmızı kiremitli çatılar, genellikle 1880-1900 arası yapılmış köşklerdir. Bu yapılarda bahçe, evin kendisi kadar önemlidir. Geniş dut ve incir ağaçlarının gölgesinde kalan havuzlu avlular, yazın serinlik verir.
Üç katlı olanların orta katı genellikle “hayat” olarak adlandırılan geniş bir sofa etrafında döner. Bu sofa, hem kuzey hem güney cepheye açılan pencerelerle gün boyu ışık alır. Ahşap işçiliği oldukça zarif; özellikle trabzonlu ustaların yaptığı korkuluklarda lotus ve palmet motifleri sıkça görülür.
Günümüzde bu köşklerin bir kısmı butik otel, bir kısmı ise restore edilerek aile konutuna dönüştürülmüş durumda. Bahçe duvarlarının yüksekliği, yapının Boğaz’dan görünmemesini sağlıyor; bu da onları daha da gizemli kılıyor.
Üsküdar’daki Taş ve Ahşap Malikâneler
Üsküdar’ın eski yerleşim alanlarında, özellikle Salacak ve çevresinde, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başına ait taş-altı ahşap malikâneler hâlâ ayakta. Bu yapılar genellikle L veya U planlıdır. Bahçe cephesindeki simetrik cumba düzeni, iç mekânda ferah bir orta hol yaratır.
Duvarlarda kullanılan Selçuklu motifli tuğla örgüler ile ahşap saçaklardaki oyma süslemeler, dönemin eklektik üslubunu yansıtır. Kışın Üsküdar’ın nemli havası ahşabı zorlasa da, kaliteli kestane ve meşe kullanımı sayesinde çoğu yapı hâlâ sağlam duruyor.
Bugün bu malikânelerin bir bölümü konsolosluklara, bir bölümü de yüksek gelir grubuna hitap eden özel konutlara ev sahipliği yapıyor. Çoğunun bahçesinde halen asırlık çınar ve servi ağaçları bulunuyor.
Şişli-Pangaltı’da Art Nouveau Etkisi
Pangaltı’nın arka sokaklarında, 1900’lerin başlarında yapılmış birkaç köşk, İstanbul’da ender görülen Art Nouveau etkisini taşır. Demir balkon korkuluklarındaki iris ve zambak motifleri, kapı tokmaklarındaki zarif döküm detaylar dikkat çeker.
Bu dönemde yapılan köşklerde cepheler daha düzleşmiş, cumba yerine geniş pencereler tercih edilmiş. Ancak iç mekânlarda hâlâ geleneksel “sofa” planı korunmuştur. Tavanlarda alçı sıva rozetler ve kristal avizelerin izleri görülür.
Günümüzde bu yapılar genellikle restore edilerek ofis veya çoklu rezidans olarak kullanılıyor. Şişli’nin yoğun trafiğine rağmen iç bahçeleri hâlâ sakin bir ada gibi duruyor.
Bugün Bu Köşkleri Korumanın Gerçek Maliyeti
Bu yapıları ayakta tutmak kolay değil. Nem, ahşap çürümesi ve deprem riski sürekli bakım gerektiriyor. Birçok mal sahibi orijinal detayları korumak ile modern konfor arasında zor bir denge kurmak zorunda kalıyor.
Restorasyon sırasında kullanılan eski usul el yapımı kiremit, özel karışımlı sıva ve orijinal ahşap profiller, bütçeyi ciddi oranda artırıyor. Yine de bu köşklerin Boğaz siluetine ve İstanbul’un kimliğine kattığı değer tartışılmaz.
İstanbul’un bu eski köşklerini gezerken, sadece mimariye değil, aynı zamanda bir dönemin yaşama kültürüne de tanık oluyorsunuz. Belki de asıl mesele, bu yapıların gelecek nesillere aktarılabilmesi için gereken irade ve sabırdır.
